॥ भगवान् शिव के विभिन्न मन्त्र ॥

एकाक्षरीमंत्र – ‘हौं’ ।
हिन्दी तन्त्रसार में ऋषि वामदेव, छन्द पंक्ति, देवता सदाशिव कहे गये है । शारदा तिलक में ‘हं’ बीज औं’ शक्ति बतलाया गया है ।

एकाक्षर चिंतामणि
– ‘क्ष्रौं’ ।
शारदा तिलक के अनुसार यह भगवान शिव के उत्तरवक्त्र से सम्बन्धित है । ऋषि काश्यप, छन्द अनुष्टप्, देवता अर्द्धनारीश्वर ‘रं’ बीज ‘ॐ’ शक्ति का उल्लेख है ।


षड्ङ्गन्यास – रं, कं, षं, मं, रं, यं इन छः व्यञ्जनों से करें ।
नील प्रवाल रुचिरं विलसत् त्रिनेत्रं पाशारुणोत्पल कपाल-त्रिशूल हस्तम् ।
अर्धाम्बिकेश मनिशं प्रविभक्त भूषं बालेन्दु-बद्धमुकुटं प्रणमामि रूपम् ॥

टीकाकार के अनुसार देवता उमेश है तो ध्यान इस प्रकार करें –
अहिशशधर – गङ्गाबद्धतुङ्गाप्तमौलिः
त्रिदशगण नतांघ्रिस्त्रीक्षणः स्त्रीविलासः ।
भुजगपरशु शूलान् खड्ग वह्नी कपालं
शरमपि धनुरीशो विभ्रदव्याच्चिरं वः ॥

इस प्रकार करके जप समय मूलध्यान अर्द्धनारीश्वर स्वरूप का ही करें । पुरश्चरण का दशांश होम मधुयुक्त तिलतण्डुलों से करें ।

एकाक्षरतुम्बरु – ‘क्ष्म्रयूँ’
ऋषि आदि शारदातिलकोक्त है ।
रक्ताभमिन्दु-शकलाभरणं त्रिनेत्रं खट्वाङ्ग पाशसृणिशुभ्रकपाल हस्तम् ।
वेदाननं चिपिट नासमनर्घभूषं, रक्ताङ्गराग-कुसुमांशुकमीशमीडे ॥

द्वयक्षर दक्षिणामूर्ति – ‘हंसः’ ।
ब्रह्मा ऋषि, छन्द गायत्री,देवता दक्षिणामूर्ति बीज ‘हं’ शक्तिः । ह्सां, ह्सीं इत्यादि से षडङ्गन्यास करें ।

त्र्यक्षर नीलकण्ठ – ‘प्रों न्रीं ठः’
हिन्दी तंत्रसार में मन्त्र ‘प्रों न्र न्रीं ठः’ लिखा है जिसके बारे में मतभेद हैं । ऋषि अरुण, छन्द अनुष्ट, देवता नीलकण्ठ लिखा है तो ‘मन्त्र मञ्जूषा” में ऋषि ब्रह्मा, छन्द गायत्री, देवता, नीलकण्ठ एवं स्थावर- जङ्गम विषहरणार्थे विनियोग कहा है ।
शारदा तिलक में अरुणा ऋषि, त्रिष्टुप् छन्द, ‘प्र’ बीज एवं ‘ठ’ शक्ति बताये है ।

मेरुतन्त्रोक्त त्र्यक्षरीमन्त्र – नीलकण्ठमनुं वक्ष्ये समस्त विषनाशनं – “शं नीं ठः” ।
अरुण ऋषि, छन्द अनुष्टप्, देवता नीलकण्ठ, बीज शं, शक्ति ठः है ।
षडङ्गन्यास – हराय हृदये नमः । कपर्दिने शिरसे स्वाहा । नीलकण्ठाय शिखायै वषट् । कालकूट विषभक्षणाय कवचाय हुं । श्रीकण्ठाय नेत्रत्रयाय वौषट् । शितकण्ठाय अस्त्राय फट् । इसी तरह करन्यास करें ।
मन्त्र न्यास करें तो त्र्यक्षर के प्रत्येक अक्षर से दो आवृत्ति में करें ।
ध्यानम् –
ध्यायेद्देवं नीलकण्ठं बालार्कयुतवर्चसं,
जटाभूत लसच्चन्द्राकारकैः फणिसत्तमैः ।
कृतकल्प कराम्भोजैर्दधानं जपमालिकां,
शूलं कपालं खट्वाङ्गमक्षमालां च विभ्रतम्
प्रतिवक्त्रं त्रिनयनं व्याघ्रचर्माम्बरावृतं,
पद्ममध्ये समासीनमति सुन्दर विग्रहम् ॥

३ लाख जप करके घृताक्त हविष्य से दशांश होम करें ।

पञ्चाक्षर ईशानः मन्त्र – ‘नमः शिवाय’
हिन्दीतन्त्रसार में ऋषि वामदेव, छन्द पंक्ति, देवता ईशान आदि हैं । ” मन्त्ररत्न मंजूषा” में देवता ‘ईश’ कहा है । मेरुतन्त्र में देवता का नाम ‘सदाशिव’ बतलाया गया है ।
पञ्चांगन्यासः – मन्त्र के एक-एक अक्षर से अर्थात् नं हृदयाय नमः, मं शिरसे स्वाहा, शि शिखायै वषट्, वां कवचाय हुं, यं अस्त्राय फट्, पञ्चांग न्यास करें ।
ध्यानम् –
चारुचन्द्रकलाराज्जटा – मुकुटमण्डितं,
पञ्चवक्त्रधरं शंभु प्रतिवक्त्रं त्रिलोचनम्
शार्दूलचर्मवसनं रत्नाभरणभूषितं,
दक्षोर्ध्वहस्ते टङ्कं च वरं व दधतं करैः ।
वामोर्ध्वहस्ते हरिणं दधानमभये परे,
सुप्रसन्नमुखाम्भोजं निविष्टिं कुशविष्टरे ।
ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैः स्तुतं कृष्णं सुरासुरैः,
विश्वाद्यं विश्ववपुषं भवभीतिहरं भवम् ॥

पुरश्वरण हेतु ५ लाख जपकर घृताक्त तिलादि से दशांश होम करें ।

षडक्षर-ईशानमन्त्र – ‘ॐ नमः शिवाय’ ।
हिन्दीतन्त्रसार में ऋषि वामदेव, छन्द पंक्ति, देवता ईशान बताया है ।
“हसकहल ह्रीं ॐ, हसकल ह्रीं नमः, सकल ह्रीं शिवाय” ।
निम्न देवताओं के बाद नमः बोलते हुये षडङ्गन्यास करें ।
षडङ्गन्यास:- १. सर्वज्ञाय २. नित्यतृप्तये ३. अनादिबोधाय ४. स्वतन्त्राय ५. नित्यमलुप्त शक्तये ६. नित्यमनन्त शक्तये नमः ।
मन्त्र के ऋषि छन्द पूर्ववत् है देवता ईशान की जगह सदाशिव कहे है ।
ध्यानम् –
गोक्षीरफेन धवलं रजताद्रिसमप्रभं,
चारुचन्द्रकला राजज्जटा मुकुट मण्डितम् ।
पञ्चवक्त्रधरं शंभु प्रतिवक्त्रं त्रिलोचनम्,
शार्दूलचर्मवसनं रत्नाभरणभूषितम् ॥

षडक्षर दक्षिणामूर्ति मन्त्र – ‘महादेवाय हुं’ ।
‘मेरु तन्त्र’ में ऋषि वामदेव, छन्द विराट्, देवता वामनायक बतलाये गये हैं ।
लिङ्गन्यस्त महाकालिं मदिरासक्त मानसं,
लोहदण्ड मांसपिण्डं पानपात्रं त्रिशूलकम् ।।
दधतं भर्जितं मत्स्यं चषकं रुधिरस्य च,
स्पृशन्तमेकेन भगमपरेण कुचद्वयम् ॥

आठ लाख से पुरश्चरण करे । विशेषाहुति दधिमांसादि से ।

सप्ताक्षर उमापतिः मन्त्र – ‘ह्रीं नमः शिवाय ह्रीं’ ।
मेरुतन्त्र में ऋषि वामदेव, छन्द पंक्ति, देवता उमापति बताये है ।

अष्टाक्षर उमापतिः मन्त्र – ‘ह्रीं ॐ नमः शिवाय ह्रीं’ ।
ऋषि देवता पूर्ववत् ।
ध्यानम् –
बन्धूक कुसुमारक्तं चन्द्रार्धकृत शेखरं,
शूलं कपालमभयं वरं च दधतं करैः ।
वामोरु-संस्थितां देवीं श्लिष्यन्तं वामबाहुना,
स्मेरवक्त्रं त्रिनयनं सर्वाभरणभूषितम् ॥

अष्टाक्षर नीलकण्ठः – ‘ॐ नमो नीलकण्ठाय’ ।
मेरुतन्त्र व तन्त्रसार में ऋषि ब्रह्मा, छन्द गायत्री, देवता नीलकण्ठ बताये है ।

भिन्नपाद षडक्षर-ईशान मन्त्र – विद्यार्णव तन्त्रोक्त्र (एकादश श्वासे) – ‘ॐ हौं हसकल ह्रीं ह्रीं हसकहल ह्रीं नमः सकल ह्रीं शिवाय’ ।
जो श्रीविद्या में दीक्षित है, बालात्रिपुर सुन्दरी के उपासक है उनको त्रिकूटों से संपूटित मन्त्र जपने से अपने आराध्य का भी आशीर्वाद मिलेगा ।
ऋषिवामदेव, छंद पंक्ति, देवता सदाशिव, हं बीज तथा ॐ शक्ति है । हां हीं इत्यादि से षडङ्गन्यास करें ।
सिन्दूरपुंज शोणाङ्गं स्मेर वक्त्रं त्रिलोचनम्,
मणिमौलिलसच्चन्द्रकलालंकृत मस्तकम् ।
दक्षिणोर्ध्व करे टङ्कं दधानं दतधो वरं,
वामोर्ध्व हस्ते हरिणं तदधोऽभयमादरात् ।
पीनवृत्तघनोतुङ्ग-स्तनाग्रे विनिवेश्य च,
वामाङ्के सन्निविष्टायाः प्रियाया रक्तपङ्कजे ।
दधत्यां दक्षिणेहस्ते चासीनं रक्तपङ्कजे,
नानाभरण संदीप्तं नित्यगंधस्रगम्बरम् ॥

अष्टाक्षर सदाशिवः – ‘ॐ ह्रीं ग्लौं नमः शिवाय’ ।
(मेरुतन्त्रोक्त) ऋषि वामदेव, छन्द पंक्ति, देवता सदाशिव है । ज्ञानवृद्धि हेतु उपासना करें ।
ध्यायेत् सततं सिन्दूरारुणं शंभु त्रिलोचनं,
टङ्कं मृगं तथा देवीं चालिङ्गन्तं वरप्रदम् ।
हस्तैश्चतुर्भिरारक्तपद्यं च दधतीं करैः,
पीनवृतघनोत्तुङ्गस्तनीं वामाङ्क संस्थिताम् ।
रक्तपद्मसमासीनं रक्तस्रग् गन्धलेपनम् ॥

दशाक्षर रुद्रः – ‘ॐ नमो भगवते रुद्राय’ ।
(मेरुतन्त्रोक्त) ऋषि बोद्धायन, छन्द पंक्ति देवता रुद्र है । ध्यान पञ्चाक्षर मन्त्र की तरह है ।

भिन्नपाद दशाक्षर रुद्रः – (विद्यार्णवतन्त्रोक्त) ‘ॐ हसकल ह्रीं नमो हसकहल ह्रीं भगवते सकल ह्रीं रुद्राय’ ।
यह भगवती त्रिपुर सुन्दरी के तीनों कूटों से संपुटित होने से प्रभावशाली है । इसके ऋषि ब्रह्मा, छन्द विराट् और देवता सदाशिव है ।
षडङ्गन्यास – १. ॐ २. नमः ३. भगवते ४. रुद्राय ५. ॐ नमो भगवते रुद्राय ६. रुद्राय अस्त्राय फट् ।
आकीर्णं दिव्यभौगैरमरदिति सुतैरर्चितंशैलकन्या देहार्धं,
धारयन्तं स्फटिकमणिनिभं व्याघ्रचर्मोत्तरीयम् ।
द्वैपीं कृत्तिं वसानं हिमकिरण कला शेखरं नीलकण्ठं
हृष्टं व्याप्तं कलाभिर्धृत कपिलजटं भावयेऽहं महेशं ॥

यथा शक्ति जप करके दशांश घृतपायस तिलादि से होम करें ।

 

 

Please follow and like us:
Pin Share

Discover more from Vadicjagat

Subscribe to get the latest posts sent to your email.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.